» 
» 
Test cihazı tasarlayıp üretmek

Test cihazı tasarlayıp üretmek

Atilla ÇINAR

İlk yurtdışı seyahatimi henüz genç bir mühendisken yapmıştım. Çalıştığım HEMA Dişli Fabrikası’na alınacak gelişmiş bir yüzey pürüzlülüğü test cihazının kullanıcı eğitimi için bir mühendis arkadaşımla¹ birlikte İngiltere’deki imalatçı firmaya gönderilmiştik.
Cihazın kullanımı ve bakımı için verilen eğitim bir hafta kadar sürmüştü. O bir haftalık süre içerisinde bir yandan eğitimi alırken bir yandan da ilk kez ülke dışında olmanın verdiği heyecan ve merakla etrafımı gözlüyordum. Çevremdeki birçok şey benim için yeni idi ve kısa zamanda çok şey öğrenmem gerekiyordu.
O kısa seyahat sürecinde bilmediğim çok şey öğrendiğimi, hatta öğrendiklerimden birçoğunu da çoktan unuttuğumu söyleyebilirim. Ancak aklımda kalan ve hiç unutmadığımı bir şey var:
Eğitim aldığımız laboratuar benzeri salonda genç bir teknisyen (ya da mühendis) bir cihazın başında oturup, bütün gün onu izliyor ve sürekli bir takım notlar alıyordu. Hatırladığım kadarıyla bu bir yuvarlaklık ölçüm cihazı idi ve rulman, burç vb. yuvarlaklık (ovallik) ya da eşmerkezliliğin önemli olduğu makine parçalarının kontrolünde kullanılmak üzere tasarlanıp üretilmişti. Benim o firmada kaldığım beş gün boyunca o genç teknik eleman neredeyse gün boyu yerinden hiç kalkmadan sürekli cihazın başında oturmuş ve cihazdan veri almıştı. Muhtemelen bu çalışmaya ben oraya varmadan başlamıştı ve ben döndükten sonra da devam etmiş olmalı.
Bir test cihazının düşünülmesi, tasarlanması ve üretilmesi gerçekten zorlu bir süreç olmalı. Bunun içindir ki en basit bir ölçüm aleti bile her yerde yapılamıyor. Birçok ara malını, makine ve otomobil parçasını, hatta uçak parçasını yapacak alt yapısı olan ülkelerde (bu arada bizim ülkemizde de) test cihazları tasarlanıp üretilemiyor. Dışarıdan bakıldığında kolayca yapılabilecekmiş gibi basit görünen birçok cihazın aynısını yapmaya çalışanlar bu konuda her türlü maddi olanağa sahip olsalar bile başarılı olamayabiliyorlar. Çünkü bir test cihazının ortaya çıkarılma süreci, ilk fikrin belirmesinden, tasarım ve üretimin tamamlanmasına kadar her aşamada yaratıcılık, disiplin, sabır ve kuşkusuz uzmanlık gerektirmektedir.
Herhangi bir makineyi, örneğin bir hidrolik presi tasarlarken belirli parametreler esas alınır. Presin tipi (C tipi, kolonlu vb.), kapasitesi (tonaj), çalışma aralığı (kalıp yüksekliği vb.), motor gücü, kontrol ve emniyet sistemleri, kullanma ve bakım kolaylığı, müşterinin özel talepleri gibi temel parametreler göz önüne alınarak bir tasarım ve bu tasarıma uygun üretim yapılarak pres ortaya çıkarılır.
Ancak benzer bir pres laboratuarlarda malzemelerin çekme testi için kullanılacaksa, yukarıda belirtilen presi için geçerli parametrelerin tümü göz önüne alınacaktır. Ancak bir test cihazı için bu parametreler tek başına yeterli olmayacak ve işin içine başka kavramlar dahil olacaktır.
Bir test ya da ölçüm ekipmanı için mutlaka göz önünde bulundurulması gereken diğer parametreler başlıca nelerdir?:
- Çözünürlük (discrimination): Ortaya çıkan test cihazının belirleyebildiği en küçük değer (buna skala değeri de denebilir) ne olmalıdır?
- Kararlılık (stability veya drift): Cihaz ile aynı standart numune, görece uzun zaman aralıklarında tekrar ölçüldüğünde ne kadar yakın değerler elde edilmelidir?
- Doğruluk (bias): Cihaz bir üst laboratuar tarafından değeri belirlenmiş bir standardı ne kadar doğru ölçebilmektedir?
- Tekrarlanabilirlik (repeatibility): Aynı kullanıcı, aynı standart numuneyi tekrar tekrar ölçtüğünde ne kadar birbirine yakın değerler elde edebilmektedir?
- Tutarlılık (reliability veya hysterisis): Cihazın çalışma aralığı içerisindeki farklı numunelerin testleri yapılırken sonuçlar birbiriyle ne kadar tutarlıdır? Yani 50 N yük gerektiren bir numune ile 500 N yük gerektiren bir numunenin testlerinde cihazın yaptığı hata ne kadar tutarlıdır?
- Yeniden Üretilebilirlik (reproductibility): Cihaz farklı operatörler tarafından aynı numuneyi test etmek için kullanıldığında ne kadar birbirine yakın değerler elde edilebilmektedir?
Bir cihaz yukarıda belirtilen parametrelere ilişkin açık verilere sahip olduğu sürece gerçek bir test cihazı olabilir. Bu parametrelerin belirlenmesi ise her zaman birden fazla disiplini içeren, uzun gözlemler ve sabır gerektiren çalışmalar gerektirir.
Basit olduğunu düşünüp, işin içine girdiğimizde hiç de öyle olmadığının farkına vardığımız bir test cihazının tasarımı ve üretimi sürecinde bu gerçeklerin farkına vardım ve yıllar önce yaptığım seyahatin püf noktasını yeniden anımsadım.

***
¹ Burada bahsedilen seyahate birlikte gitmiş olduğumuz arkadaşım makine mühendisi Yücel Yılmaz yakalandığı hastalık nedeniyle 2010 yılının son ayı içerisinde vefat etti. Bu yazı vesilesiyle kendisine bir kez daha rahmet diliyorum.

2 Mayıs 2016 Pazartesi 12:12
Tüm Yazıları

YORUMLAR (0)

Bu habere henüz yorum yapılmadı.

YORUM YAZIN

* Tüm alanlar zorunludur.
: *
: *
: *
Doğrulama : *